Ken jij een plaats waar een waterslang, een leeuw, twee beren, twee honden, een kreeft, een ram, een stier, een zwaan, een haas, een walvis en zelfs een draak vredig naast elkaar leven? De zoo? Nee hoor: kijk maar eens omhoog, vannacht, en ontdek de wondere wereld van de sterrenbeelden.



Verhalen in de hemel

Als je 's nachts omhoog kijkt en je ogen even laat wennen aan de duisternis, zie je algauw de eerste paar sterren. Hoe langer je kijkt, hoe meer je er ziet. Sommige sterren lijken er uit te springen, omdat ze zo helder zijn.
En net zoals je in wolken soms beelden ziet, kan je dat ook in de sterren, als je de stipjes met lijnen verbindt. Dat doen mensen al sinds de oudheid. Ze gaven de beelden namen: zo ontstonden de verschillende sterrenbeelden. Deze verdelen de hemel in makkelijk te onthouden stukken.

De belangrijkste sterrenbeelden werden door de Grieken en de Romeinen gevonden.
Ze gebruikten ze om belangrijke verhalen over hun goden te onthouden. Sommige sterrenbeelden zijn nog ouder: astronomen* denken dat Taurus de Stier, Leo de Leeuw en Scorpius de Schorpioen werden bedacht in Mesopotamië*, meer dan 3000 jaar geleden!

Woordjes
Astronomie: sterrenkunde. De wetenschap die zich bezighoudt met alle dingen en gebeurtenissen die zich buiten de atmosfeer van de Aarde afspelen.

Mesopotamië: Grieks voor 'tussen twee stromen'. Gebied tussen de rivieren de Tigris en de Eufraat, in het huidige Irak.



Ander land, andere verbeelding

Over de hele wereld zien we dezelfde sterrenhemel, als is het onder een andere hoek.
Toch kunnen de namen en invulling van dezelfde groepjes sterren heel verschillend zijn.

Zo zien wij in onderstaande sterren de Grote Beer. In Groot-Brittannië en Ierland noemen ze dit sterrenbeeld 'de ploeg' en in Duitsland spreken ze van een 'grote wagen'. Noord-Amerikanen hebben het over een 'grote steelpan', terwijl de Siouxindianen er eerder een stinkdier in zagen. Bij de oude Egyptenaren vormden de sterren dan weer de achterpoot van een os.


ster_grotebeer.jpg

"Het sterrenbeeld dat wij de Grote Beer noemen, is voor Noord-Amerikanen een pan,
en voor Siouxindianen een stinkdier!



Sterrenkaarten

Prachtig, zo'n hemel vol sterren en sterrenbeelden, maar hoe herken je die nu allemaal?
Een onmisbare hulp is de sterrenkaart. Die toont alle sterren en sterrenbeelden aan de hemel. Net zoals je met een wegenkaart makkelijk van de ene stad naar de andere kan reizen, kan je met een sterrenkaart van sterrenbeeld naar sterrenbeeld springen.

Sterrenkaarten waren vroeger echte kunststukjes: ze toonden de hemel bevolkt met prachtige uitwerkingen van de sterrenbeelden. Tegenwoordig zien ze er een beetje saaier uit, maar ze zijn wel nauwkeuriger. Alle sterren staan in de juiste verhouding met elkaar.
 

ster_oudesterrenkaart.jpg

sterrenkaart anno* 1515



Woordje:
Anno: Latijns voor 'in het jaar'.



Download hier de draaibare sterrenkaart. Print deze af, knip hem uit, en vouw op de juiste plaatsen. Nu ben je klaar om op sterrenbeeldenjacht te gaan.

STERRENKAART.PDF

JWG (Jongerenwerkgroep Sterrenkunde)



Ga mee op sterrenjacht

Nodig:
  • draaibare sterrenkaart
  • een kompas*
  • een dekentje (Het kan koud zijn, 's nachts. Als je op de grond kan liggen, krijg je bovendien geen zere nek.)
  • eventueel een verrekijker



Om echt veel sterren te zien, kijk je best na 11 uur 's avonds. Zoek een plek uit waar geen direct licht van straatverlichting of huizen valt. Je ogen hebben ongeveer een half uurtje nodig om goed aan de duisternis te wennen.

Gebruik de kaart en het kompas om je te oriënteren* in de sterrenhemel. De Grote Beer is voor velen het makkelijkst te herkennen: een grote steelpan aan de westelijke sterrenhemel. Kijk nu naar de buitenste 2 sterren van het pannetje. Wanneer je deze afstand 5 keer verder naar het oosten denkt, kom je bij de Poolster. Die is dan weer de helderste ster van de 'steel' van de Kleine Beer. Ook dit sterrenbeeld lijkt wel een pannetje.

Gebruik de kaart om langzaam 'verder te wandelen' door de nachtelijke sterrenhemel. Hoe vaker je dit doet, hoe sneller je alle sterrenbeelden terugvindt, wacht maar af!

Woordjes:
Kompas: toestel dat altijd het noorden wijst
Oriënteren: nagaan waar je je bevindt.
Poolster:
De Poolster of Polaris is de ster die het dichtst bij de poolas ligt. Hierdoor lijkt het of de andere sterren om deze ster heen draaien. In tegenstelling tot andere sterren verandert de Poolster niet van plaats in de verschillende seizoenen. Daarom was zij de 'gids-ster' van de zeelui.




Zomerdriehoek

In de oostelijke sterrenhemel kan je tijdens de zomermaanden de zomerdriehoek zien.
Dit opvallende object bestaat uit de 3 meest heldere sterren: Deneb, Vega en Altair. Je kan ze terugvinden op je sterrenkaart. Rond elke ster vind je een sterrenbeeld: bij Deneb hoort de Zwaan, bij Vega de Lier en bij Altair de Arend (of Aquila).


Weetje
Zie je opeens een ster snel over de hemel bewegen? Dan kan dat een satelliet* zijn. Knippert de 'ster' en beweegt zet eerder traag? Dan zie je vast een vliegtuig.

Woordje
Satelliet: ook kunstmaan. Een door mensen gemaakt object dat in een vaste baan om de Aarde draait. Natuurlijke manen hebben de structuur van een planeet en zijn niet door mensen in de ruimte gebracht.



Dubbelster

De tweede ster in de steel van de Grote Beer heet Mizar. Ze lijkt veel groter en helderder dan de andere. Dat komt omdat het een dubbelster is: eigenlijk zijn het twee sterren die om elkaar heen draaien. Mizar is samen met Vega in het sterrenbeeld Lier een van de dubbelsterren die je met het blote oog kan zien.


Hemelagenda voor juni

Wat gebeurt er zoal in de hemel deze maand? Hieronder vind je een lijstje met de belangrijkste gebeurtenissen.

  • Ben je eerder een vroege vogel dan een nachtraaf? Dan kan je zien hoe 's ochtends vroeg bij zonsopgang Mars, Venus en Jupiter nog aan de hemel te zien zijn. Venus is het helderste, en wordt daarom de ochtendster genoemd.
  • De planeet Jupiter kan je na 2 uur 's nachts in het zuiden zien. Op 20 en 21 juni staan de Maan, Mars, Venus en de Pleiaden bij elkaar. Je vindt ze in het oosten, net boven de horizon. Wil je eens zien hoe snel de maan van plaats verandert? Op 20 juni staat hij links van de Pleiaden, een dag later staat hij al rechts!




Info
Dit artikel werd mee geschreven door JWG, de Jongerenwerkgroep voor sterrenkunde. Dit is een vereniging voor jongeren van 8 tot 21 jaar die op allerlei manieren aan sterrenkunde doen. Er zijn verschillende regionale afdelingen, er is een sterrenkundig blad speciaal voor jongeren én ze hebben leuke zomerkampen.

Meer weten?
www.sterrenkunde.nl/jwg
Op deze site vind je boeiende informatie en afbeeldingen voor werkstukjes en spreekbeurten.
Je leert er ook hoe je je eigen sterrenkijker kan leren bouwen

* Een andere erg boeiende site voor jonge sterrenkijkers is www.urania.be. Op deze site van de volkssterrenwacht vind je alles wat je in de hemel waarnemen kan en kom je alles te weten over de werking van de verschillende sterrenwachten.




archief artikels